การผ่าตัดมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรง

การผ่าตัดมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงคืออะไร

การผ่าตัดเป็นหนึ่งในวิธีรักษาหลักของมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรง โดยมีเป้าหมายเพื่อกำจัดก้อนมะเร็งและเนื้อเยื่อที่เกี่ยวข้องตามหลักการรักษาทางมะเร็งวิทยา
ในผู้ป่วยจำนวนมาก การผ่าตัดเป็นส่วนสำคัญของการรักษาเพื่อหวังผลหายขาด โดยเฉพาะเมื่อโรคยังไม่กระจายไปยังอวัยวะอื่น อย่างไรก็ตาม ในผู้ป่วยบางราย การผ่าตัดอาจมีบทบาทเพื่อบรรเทาอาการหรือป้องกันภาวะแทรกซ้อนจากโรค

การผ่าตัดตัดอะไรออก?

เป้าหมายของการผ่าตัดแตกต่างกันไปตามระยะของโรคและสภาพร่างกายของผู้ป่วยรายนั้นๆ ได้แก่

• กำจัดก้อนมะเร็งออกจากร่างกาย
• ตัดต่อมน้ำเหลืองที่เกี่ยวข้องเพื่อประเมินระยะของโรค
• ลดโอกาสการกลับเป็นซ้ำของโรค
• ป้องกันภาวะแทรกซ้อน เช่น ลำไส้อุดตัน เลือดออก หรือการทะลุของลำไส้
• ฟื้นฟูคุณภาพชีวิตและการขับถ่ายให้ใกล้เคียงปกติมากที่สุด

Curative Surgery คืออะไร?

Curative Surgery คือการผ่าตัดที่มีเป้าหมายเพื่อรักษาโรคให้หายขาด โดยพยายามกำจัดก้อนมะเร็งและต่อมน้ำเหลืองที่เกี่ยวข้องออกทั้งหมดตามหลักการรักษาทางมะเร็งวิทยา
ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงระยะที่ 1-3 และผู้ป่วยบางรายในระยะที่ 4 อาจเป็นผู้ที่ได้รับประโยชน์จากการผ่าตัดเพื่อหวังผลหายขาด

Palliative Surgery คืออะไร?

Palliative Surgery คือการผ่าตัดที่มีเป้าหมายเพื่อบรรเทาอาการหรือป้องกันภาวะแทรกซ้อนจากโรค แม้ว่าอาจไม่สามารถกำจัดมะเร็งทั้งหมดได้
ตัวอย่างเช่น

• ภาวะลำไส้อุดตันจากก้อนมะเร็ง
• เลือดออกจากก้อนมะเร็ง
• ภาวะลำไส้ทะลุ
• อาการปวดหรือภาวะแทรกซ้อนที่ส่งผลต่อคุณภาพชีวิต

หลักการสำคัญของการผ่าตัดมะเร็งลำไส้

การผ่าตัดมะเร็งลำไส้ไม่ได้เป็นเพียงการตัดก้อนมะเร็งออกเท่านั้น แต่ยังต้องคำนึงถึงหลักการรักษาทางมะเร็งวิทยา (Oncologic Principles) เพื่อให้ได้ผลการรักษาที่ดีที่สุด
โดยทั่วไปประกอบด้วย

• การตัดก้อนมะเร็งพร้อมระยะขอบที่เหมาะสม
• การตัดต่อมน้ำเหลืองตามมาตรฐาน
• การรักษาเส้นเลือดหลักที่เกี่ยวข้องกับก้อนมะเร็ง
• การลดโอกาสการเหลือเซลล์มะเร็งไว้ในร่างกาย
• การวางแผนการรักษาร่วมกับทีมสหสาขาวิชาชีพ

สิ่งสำคัญที่ควรรู้

ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงแต่ละรายอาจต้องการแนวทางการรักษาที่แตกต่างกัน การวางแผนผ่าตัดจึงควรพิจารณาร่วมกับระยะของโรค ผลการตรวจทางรังสีวิทยา ผลพยาธิวิทยา และสุขภาพโดยรวมของผู้ป่วย เพื่อเลือกแนวทางที่เหมาะสมที่สุดในแต่ละราย

การวางแผนรักษาและความแตกต่างระหว่างมะเร็งลำไส้ใหญ่กับมะเร็งลำไส้ตรง

ก่อนการผ่าตัด ผู้ป่วยจำเป็นต้องได้รับการประเมินอย่างละเอียด เพื่อกำหนดแนวทางการรักษาที่เหมาะสมที่สุด โดยพิจารณาจากตำแหน่งของก้อนมะเร็ง ระยะของโรค สุขภาพโดยรวม และผลการตรวจเพิ่มเติม
แม้ว่าผู้ป่วยจะเป็น "มะเร็งลำไส้" เหมือนกัน แต่แนวทางการรักษาอาจแตกต่างกันอย่างมาก ขึ้นอยู่กับว่าก้อนมะเร็งอยู่ที่ลำไส้ใหญ่หรือลำไส้ตรง

มะเร็งลำไส้ใหญ่ (Colon Cancer)

ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ใหญ่จำนวนมากสามารถเข้ารับการผ่าตัดเป็นการรักษาหลักได้ทันที หลังจากประเมินระยะของโรคด้วย CT Scan และการตรวจเลือดที่เกี่ยวข้อง ในบางรายอาจต้องได้รับยาเคมีบำบัดเพิ่มเติมหลังผ่าตัด ขึ้นอยู่กับผลพยาธิวิทยาและระยะของโรค

มะเร็งลำไส้ตรง (Rectal Cancer)

การวางแผนรักษามะเร็งลำไส้ตรงมักมีความซับซ้อนกว่า เนื่องจากตำแหน่งของก้อนมะเร็งอยู่ในอุ้งเชิงกรานและใกล้กล้ามเนื้อหูรูด ผู้ป่วยจึงมักต้องได้รับการตรวจ MRI Rectum เพื่อประเมินระยะของโรคและวางแผนการรักษาอย่างเหมาะสม

การรักษาก่อนผ่าตัด (Neoadjuvant Therapy)

ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ตรงบางรายอาจได้รับการฉายแสงร่วมกับยาเคมีบำบัด (Neoadjuvant CCRT) หรือ Total Neoadjuvant Therapy (TNT) ก่อนการผ่าตัด เป้าหมายหลักได้แก่

• ลดขนาดก้อนมะเร็ง
• ลดโอกาสการกลับเป็นซ้ำเฉพาะที่
• เพิ่มโอกาสในการเก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูด
• เพิ่มความปลอดภัยในการผ่าตัด

มะเร็งลำไส้ตรงจำเป็นต้องฉายแสงก่อนผ่าตัดหรือไม่ →

Watch & Wait: ทางเลือกในผู้ป่วยที่ตอบสนองดีมาก

ในผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ตรงบางรายที่ตอบสนองต่อการรักษาก่อนผ่าตัดได้อย่างสมบูรณ์ จนตรวจไม่พบก้อนมะเร็งที่ชัดเจน (Clinical Complete Response) อาจมีการพิจารณาแนวทาง Watch & Wait ซึ่งเป็นการติดตามอย่างใกล้ชิดโดยไม่ผ่าตัดทันที
อย่างไรก็ตาม แนวทางนี้ยังไม่ใช่มาตรฐานการรักษาที่ใช้กันทั่วไป และต้องอาศัยการประเมินอย่างละเอียดจากทีมสหสาขาวิชาชีพ ผู้ป่วยที่เข้าเกณฑ์จะต้องได้รับการติดตามอย่างเข้มข้นด้วย MRI Rectum, Endoscopy และ CEA อย่างสม่ำเสมอ

มะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงต่างกันอย่างไร?

ภาวะฉุกเฉินที่อาจต้องรักษาเร่งด่วน

ผู้ป่วยบางรายอาจมาพบแพทย์ด้วยภาวะแทรกซ้อนจากมะเร็ง เช่น ลำไส้อุดตัน ลำไส้ทะลุ เลือดออกจากก้อนมะเร็ง หรือการติดเชื้อในช่องท้อง ซึ่งอาจจำเป็นต้องได้รับการผ่าตัดอย่างเร่งด่วนโดยไม่สามารถเตรียมการรักษาตามขั้นตอนปกติได้

สิ่งสำคัญที่ควรรู้

ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงไม่ได้มีแนวทางการรักษาเหมือนกันทุกคน โดยเฉพาะมะเร็งลำไส้ตรงที่อาจต้องมีการตรวจ MRI เพิ่มเติม การฉายแสงก่อนผ่าตัด หรือการวางแผนเพื่อเก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูด การประเมินโดยศัลยแพทย์ลำไส้ใหญ่และทวารหนักจึงมีความสำคัญในการเลือกแนวทางที่เหมาะสมที่สุดสำหรับผู้ป่วยตามลักษณะของโรค

การเก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูด (Sphincter Preservation) →
ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ตรงต้องใส่ถุงหน้าท้องหรือไม่ →

เทคนิคการผ่าตัดมะเร็งลำไส้ที่ใช้ในปัจจุบัน

ปัจจุบันการผ่าตัดมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงสามารถทำได้สามเทคนิคหลัก โดยแต่ละวิธีมีข้อบ่งชี้และความเหมาะสมที่แตกต่างกันตามลักษณะของโรค ไม่ว่าจะใช้เทคนิคใด เป้าหมายสำคัญที่สุดยังคงเป็นการรักษามะเร็งตามหลักมะเร็งวิทยาอย่างครบถ้วนและปลอดภัย

การผ่าตัดแบบเปิด (Open Surgery) →
การผ่าตัดผ่านกล้อง (Laparoscopic Surgery) →
การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์ (Robotic Surgery) →

การผ่าตัดแบบเปิด (Open Surgery)

การผ่าตัดแบบเปิดคืออะไร?

การผ่าตัดแบบเปิด (Open Surgery) คือการผ่าตัดผ่านแผลบริเวณหน้าท้อง เพื่อให้ศัลยแพทย์สามารถเข้าถึงลำไส้และอวัยวะภายในได้โดยตรง
แม้ว่าปัจจุบันการผ่าตัดผ่านกล้องจะได้รับความนิยมมากขึ้น แต่การผ่าตัดแบบเปิดยังคงมีบทบาทสำคัญในการรักษามะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงในผู้ป่วยบางราย โดยเฉพาะกรณีที่มีความซับซ้อนหรือมีภาวะแทรกซ้อนจากโรค

ผู้ป่วยกลุ่มใดอาจเหมาะกับการผ่าตัดแบบเปิด?

การผ่าตัดแบบเปิดอาจเป็นทางเลือกที่เหมาะสมในผู้ป่วยบางราย เช่น

• ก้อนมะเร็งขนาดใหญ่
• มะเร็งที่ลุกลามไปยังอวัยวะข้างเคียง
• ภาวะลำไส้อุดตันจากก้อนมะเร็ง
• ภาวะลำไส้ทะลุ
• การติดเชื้อในช่องท้อง
• ภาวะฉุกเฉินที่ต้องได้รับการผ่าตัดเร่งด่วน
• ผู้ป่วยที่มีพังผืดในช่องท้องจำนวนมากจากการผ่าตัดครั้งก่อน

ทั้งนี้ การเลือกวิธีผ่าตัดขึ้นอยู่กับการประเมินของศัลยแพทย์และลักษณะของโรคในผู้ป่วยอย่างเหมาะสม

ข้อดีของการผ่าตัดแบบเปิด

• สามารถใช้รักษาได้ในผู้ป่วยหลากหลายสถานการณ์
• เหมาะสำหรับโรคที่มีความซับซ้อนหรือมีภาวะแทรกซ้อนร่วม
• ศัลยแพทย์สามารถเข้าถึงอวัยวะภายในได้โดยตรง
• ยังคงเป็นมาตรฐานการรักษาที่สำคัญในผู้ป่วยบางกลุ่ม

ข้อจำกัดของการผ่าตัดแบบเปิด

เมื่อเทียบกับการผ่าตัดผ่านกล้อง ผู้ป่วยอาจมี

• แผลผ่าตัดขนาดใหญ่กว่า
• อาการปวดหลังผ่าตัดมากกว่าในบางราย
• ระยะเวลาพักฟื้นนานกว่า
• ระยะเวลานอนโรงพยาบาลนานกว่า

สิ่งสำคัญที่ควรรู้

การผ่าตัดแบบเปิดไม่ได้หมายความว่าเป็นการรักษาที่ล้าสมัยหรือให้ผลการรักษาที่ด้อยกว่าเสมอไป ในผู้ป่วยบางราย การผ่าตัดแบบเปิดอาจเป็นทางเลือกที่เหมาะสมและปลอดภัยที่สุด ขึ้นอยู่กับลักษณะของโรคและดุลยพินิจของศัลยแพทย์ผู้รักษา

การผ่าตัดผ่านกล้องมะเร็งลำไส้

การผ่าตัดผ่านกล้องมะเร็งลำไส้คืออะไร?

การผ่าตัดผ่านกล้อง (Laparoscopic Surgery) เป็นการผ่าตัดผ่านแผลขนาดเล็กบริเวณหน้าท้อง โดยใช้กล้องและเครื่องมือผ่าตัดเฉพาะทางในการผ่าตัดภายในช่องท้องปัจจุบันการผ่าตัดผ่านกล้องได้รับการยอมรับอย่างแพร่หลายในการรักษามะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรง และเป็นหนึ่งในทางเลือกการรักษาที่ใช้กันอย่างกว้างขวางทั่วโลก มีหลักฐานจากงานวิจัยระดับนานาชาติหลายฉบับสนับสนุนแนวทางนี้ การศึกษา COLOR II ซึ่งเป็นงานวิจัยแบบสุ่มขนาดใหญ่ที่ทำในหลายประเทศ พบว่าผลการรักษาทางมะเร็งวิทยาในระยะยาวของการผ่าตัดผ่านกล้องไม่ด้อยไปกว่าการผ่าตัดแบบเปิดในผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ตรงที่เหมาะสม ผลการศึกษา COREAN ก็ให้ข้อสรุปไปในทิศทางเดียวกันแม้ว่าจะใช้แผลขนาดเล็ก แต่การผ่าตัดยังคงยึดหลักการรักษาทางมะเร็งวิทยาเช่นเดียวกับการผ่าตัดแบบเปิด ทั้งในด้านการตัดก้อนมะเร็งและการตัดต่อมน้ำเหลืองที่เกี่ยวข้อง

ข้อดีของการผ่าตัดผ่านกล้อง

เมื่อเปรียบเทียบกับการผ่าตัดแบบเปิด ผู้ป่วยที่เหมาะสมอาจได้รับประโยชน์จากการผ่าตัดผ่านกล้อง ได้แก่

• แผลผ่าตัดขนาดเล็กกว่า
• ปวดหลังผ่าตัดน้อยลงในผู้ป่วยที่เหมาะสม
• ภาวะลำไส้อุดตันจากก้อนมะเร็ง
• ฟื้นตัวได้เร็วขึ้น
• ระยะเวลานอนโรงพยาบาลสั้นลง
• กลับไปทำกิจวัตรประจำวันได้เร็วขึ้น
• ลดผลกระทบต่อผนังหน้าท้องจากแผลผ่าตัดขนาดใหญ่

การผ่าตัดผ่านกล้องสามารถใช้รักษาอะไรได้บ้าง?

การผ่าตัดผ่านกล้องสามารถนำมาใช้รักษามะเร็งลำไส้ได้หลายตำแหน่ง เช่น

• Right Hemicolectomy
• Left Hemicolectomy
• Sigmoid Colectomy
• Low Anterior Resection (LAR)
• Abdominoperineal Resection (APR)

ทั้งนี้ แนวทางการผ่าตัดขึ้นอยู่กับตำแหน่งของก้อนมะเร็งและระยะของโรค

Total Mesorectal Excision (TME): มาตรฐานการผ่าตัดมะเร็งลำไส้ตรง

สำหรับมะเร็งลำไส้ตรง หลักการสำคัญของการผ่าตัดคือ Total Mesorectal Excision (TME) ซึ่งเป็นการตัด Mesorectum — เนื้อเยื่อไขมันและต่อมน้ำเหลืองที่ห่อหุ้มลำไส้ตรงออกให้สมบูรณ์เป็นก้อนเดียว โดยไม่ทำให้ Fascia ที่ห่อหุ้มฉีกขาดแนวคิด TME ถูกนำเสนอครั้งแรกโดยศัลยแพทย์ Richard Heald ในช่วงต้นทศวรรษ 1980 โดยพบว่าการกลับเป็นซ้ำเฉพาะที่มักเกิดจากเนื้อมะเร็งที่หลงเหลืออยู่ในเมโซเรกตัมส่วนปลายที่ตัดออกไม่หมด การผ่าตัดตามหลักการนี้อย่างสมบูรณ์ ช่วยลดอัตราการกลับเป็นซ้ำเฉพาะที่จากเดิมที่เคยสูงถึง 25-40% ลงมาเหลือประมาณ 5-10% ในสถาบันที่ทำ TME ได้ตามมาตรฐาน และปัจจุบันถือเป็นมาตรฐานการผ่าตัดมะเร็งลำไส้ตรงที่ได้รับการยอมรับทั่วโลก

ผู้ป่วยกลุ่มใดอาจเหมาะกับการผ่าตัดผ่านกล้อง?

ผู้ป่วยจำนวนมากสามารถเข้ารับการผ่าตัดผ่านกล้องได้ อย่างไรก็ตาม ความเหมาะสมขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น

• Right Hemicolectomy
• Left Hemicolectomy
• Sigmoid Colectomy
• Low Anterior Resection (LAR)
• Abdominoperineal Resection (APR)

หลังการประเมิน ศัลยแพทย์จะอธิบายข้อดีและข้อจำกัดของแต่ละเทคนิค พร้อมร่วมวางแผนการรักษาให้สอดคล้องกับลักษณะของโรคและเป้าหมายของการรักษา

ข้อจำกัดของการผ่าตัดผ่านกล้อง

แม้ว่าการผ่าตัดผ่านกล้องจะมีข้อดีหลายประการ แต่ไม่ได้เหมาะกับผู้ป่วยทุกคน
ในบางสถานการณ์ เช่น

• ก้อนมะเร็งขนาดใหญ่มาก
• มะเร็งลุกลามอวัยวะข้างเคียง
• ภาวะลำไส้อุดตันหรือทะลุ
• พังผืดในช่องท้องจำนวนมาก

การผ่าตัดแบบเปิดอาจเป็นทางเลือกที่เหมาะสมกว่า

ข้อจำกัดของการผ่าตัดผ่านกล้อง

การผ่าตัดผ่านกล้องไม่ได้เหมาะสมกับผู้ป่วยทุกคน และการผ่าตัดแบบเปิดก็ไม่ได้หมายความว่าเป็นการรักษาที่ด้อยกว่าเสมอไป

สิ่งสำคัญที่สุดคือการเลือกวิธีผ่าตัดที่เหมาะสมกับลักษณะของโรคและผู้ป่วยรายนั้นๆ เพื่อให้ได้ผลการรักษาที่ปลอดภัยและมีประสิทธิภาพตามหลักการรักษาทางมะเร็งวิทยา

มะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงคืออะไร →
ผู้ป่วยมะเร็งไส้ตรงทุกคนต้องใส่ถุงหน้าท้องหรือไม่ →

การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์ (Robotic Surgery)

การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์คืออะไร?

การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์ (Robotic Surgery) เป็นการพัฒนาต่อยอดจากการผ่าตัดผ่านกล้อง โดยใช้ระบบหุ่นยนต์ช่วยควบคุมเครื่องมือผ่าตัด เพื่อเพิ่มความละเอียดและความคล่องตัวในการผ่าตัดบางประเภท
ปัจจุบันการผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์ถูกนำมาใช้ในการรักษาโรคหลายสาขา รวมถึงมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงในผู้ป่วยบางราย

จุดเด่นของการผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์

การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์มีคุณลักษณะบางประการที่อาจช่วยให้การผ่าตัดในบางสถานการณ์ทำได้สะดวกขึ้น เช่น

• ภาพผ่าตัดแบบสามมิติ (3D Visualization)
• เครื่องมือผ่าตัดที่เคลื่อนไหวได้อิสระมากขึ้น
• ความละเอียดในการผ่าตัดในพื้นที่แคบ
• อาจมีข้อได้เปรียบในการผ่าตัดบริเวณอุ้งเชิงกรานในผู้ป่วยบางราย

การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์เหมาะกับใคร?

การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์อาจเป็นทางเลือกหนึ่งสำหรับผู้ป่วยบางราย โดยเฉพาะการผ่าตัดที่ต้องทำงานในพื้นที่จำกัด เช่น มะเร็งลำไส้ตรงที่อยู่ในอุ้งเชิงกราน
อย่างไรก็ตาม ความเหมาะสมขึ้นอยู่กับลักษณะของโรค สภาพร่างกายของผู้ป่วย ความพร้อมของสถานพยาบาล และดุลยพินิจของศัลยแพทย์

ข้อจำกัดของการผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์

• ยังมีให้บริการเฉพาะบางศูนย์หรือบางโรงพยาบาล
• อาจมีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติมในบางกรณี
• ไม่ได้เหมาะสมกับผู้ป่วยทุกคน
• ผลการรักษาขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย ไม่ได้ขึ้นอยู่กับชนิดของเครื่องมือผ่าตัดเพียงอย่างเดียว

สิ่งสำคัญที่ควรรู้

ปัจจุบัน การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์ (Robotic Surgery) และ การผ่าตัดผ่านกล้อง (Laparoscopic Surgery) ให้ผลลัพธ์ด้านการรักษามะเร็งวิทยา (Oncologic Outcomes) ใกล้เคียงกันจากข้อมูลการศึกษาที่มีอยู่ในปัจจุบัน
การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์อาจมีข้อได้เปรียบในบางสถานการณ์ เช่น การผ่าตัดมะเร็งลำไส้ตรงที่อยู่ในอุ้งเชิงกราน ซึ่งต้องอาศัยความละเอียดของการผ่าตัดในพื้นที่จำกัด อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะสนับสนุนให้การผ่าตัดด้วยหุ่นยนต์ทดแทนการผ่าตัดผ่านกล้องในผู้ป่วยทุกราย
การผ่าตัดผ่านกล้องยังคงเป็นมาตรฐานการรักษาที่ได้รับการยอมรับอย่างกว้างขวางทั่วโลก และสามารถให้ผลการรักษาที่ดีในผู้ป่วยจำนวนมาก
การเลือกเทคนิคการผ่าตัดควรพิจารณาจากลักษณะของโรค ความปลอดภัย หลักฐานทางวิชาการ และเป้าหมายของการรักษา มากกว่าการเลือกจากเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว

Open Surgery, Laparoscopic Surgery และ Robotic Surgery ต่างกันอย่างไร?

สิ่งสำคัญที่ควรรู้

การผ่าตัดแต่ละวิธีมีบทบาทและข้อบ่งชี้ที่แตกต่างกัน ไม่มีเทคนิคใดที่เหมาะสมกับผู้ป่วยทุกคน ปัจจัยที่สำคัญที่สุดไม่ใช่ชนิดของเครื่องมือผ่าตัด แต่คือการเลือกผู้ป่วยที่เหมาะสม การวางแผนรักษาที่ถูกต้อง และการผ่าตัดตามหลักมะเร็งวิทยาอย่างครบถ้วนและปลอดภัย

การเก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูด (Sphincter Preservation)

หนึ่งในเป้าหมายสำคัญของการรักษามะเร็งลำไส้ตรง คือการกำจัดมะเร็งอย่างปลอดภัย พร้อมพยายามเก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูดและการขับถ่ายตามธรรมชาติไว้ให้ได้มากที่สุดในผู้ป่วยที่เหมาะสม ด้วยความก้าวหน้าของเทคนิคผ่าตัดและการรักษาก่อนผ่าตัดในปัจจุบัน ผู้ป่วยมีโอกาสเก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูดได้มากกว่าในอดีตที่มักต้องมีถุงหน้าท้องถาวร

Low Rectal Cancer

มะเร็งไส้ตรงส่วนล่าง (Low Rectal Cancer) อยู่ใกล้ทวารหนักและกล้ามเนื้อหูรูด ทำให้การวางแผนผ่าตัดซับซ้อนกว่ามะเร็งลำไส้ใหญ่ทั่วไป การรักษาต้องพิจารณาทั้งการควบคุมโรคมะเร็งและคุณภาพชีวิตหลังผ่าตัดควบคู่กัน

Intersphincteric Resection (ISR)

ISR เป็นเทคนิคผ่าตัดมะเร็งไส้ตรงส่วนล่างที่มุ่งกำจัดก้อนมะเร็งพร้อมเก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูดภายนอกไว้ ไม่ใช่ผู้ป่วยทุกคนที่เหมาะสมกับเทคนิคนี้ จำเป็นต้องได้รับการประเมินอย่างละเอียดก่อนตัดสินใจ

Coloanal Anastomosis

หลังตัดไส้ตรงส่วนที่เป็นมะเร็งออก ผู้ป่วยบางรายสามารถเชื่อมลำไส้ใหญ่เข้ากับทวารหนักหรือคลองทวารหนัก (Coloanal Anastomosis) เพื่อขับถ่ายผ่านทางธรรมชาติได้ แนวทางนี้ขึ้นอยู่กับตำแหน่งก้อนมะเร็ง ระยะของโรค และความปลอดภัยเป็นสำคัญ

คุณภาพชีวิตหลังผ่าตัด

แม้เก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูดไว้ได้ ผู้ป่วยบางรายอาจมีการเปลี่ยนแปลงของการขับถ่าย เช่น

• ถ่ายบ่อยขึ้น
• ปวดถ่ายบ่อย
• กลั้นอุจจาระได้ลดลงในบางราย
• ต้องใช้เวลาปรับตัวหลังผ่าตัด

การพูดคุยถึงผลลัพธ์ที่คาดหวังจึงเป็นส่วนสำคัญของการวางแผนผ่าตัด

ปัจจัยที่กำหนดว่าใครเก็บกล้ามเนื้อหูรูดได้

ตำแหน่งก้อนมะเร็ง ระยะของโรค และการตอบสนองต่อการรักษาก่อนผ่าตัด คือปัจจัยหลักที่ศัลยแพทย์ลำไส้ใหญ่และทวารหนักใช้ประกอบการวางแผน โดยชั่งน้ำหนักทั้งผลการรักษาทางมะเร็งวิทยาและคุณภาพชีวิตหลังผ่าตัดไปพร้อมกัน

ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ตรงต้องใส่ถุงหน้าท้องหรือไม่ →

ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ตรงทุกคนต้องใส่ถุงหน้าท้องหรือไม่?

คำตอบคือ ไม่ใช่ผู้ป่วยมะเร็งลำไส้ตรงทุกคนที่จะต้องมีถุงหน้าท้องถาวร
ปัจจุบันความก้าวหน้าของการผ่าตัด การฉายแสง และการรักษาก่อนผ่าตัด ทำให้ผู้ป่วยจำนวนมากสามารถรักษามะเร็งลำไส้ตรงได้โดยไม่จำเป็นต้องมีถุงหน้าท้องถาวร
อย่างไรก็ตาม ความจำเป็นในการใส่ถุงหน้าท้องขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น

• ตำแหน่งของก้อนมะเร็ง
• ระยะของโรค
• ความสัมพันธ์กับกล้ามเนื้อหูรูด
• ความปลอดภัยในการผ่าตัด
• สุขภาพโดยรวมของผู้ป่วย

Temporary Ostomy (ถุงหน้าท้องชั่วคราว)

ผู้ป่วยบางรายอาจได้รับการเปิดถุงหน้าท้องชั่วคราวหลังการผ่าตัด เพื่อช่วยลดความเสี่ยงจากภาวะแทรกซ้อนบริเวณรอยต่อลำไส้
ถุงหน้าท้องชนิดนี้มักมีเป้าหมายเพื่อให้รอยต่อลำไส้มีเวลาฟื้นตัวก่อนกลับมาใช้งานตามปกติ
หลังจากร่างกายฟื้นตัวและแพทย์ประเมินว่าปลอดภัยแล้ว ผู้ป่วยจำนวนมากสามารถเข้ารับการผ่าตัดปิดถุงหน้าท้องได้ในภายหลัง

Permanent Ostomy (ถุงหน้าท้องถาวร)

ในผู้ป่วยบางราย โดยเฉพาะมะเร็งที่อยู่ใกล้กล้ามเนื้อหูรูดมาก หรือมีการลุกลามเข้าสู่กล้ามเนื้อหูรูด การเก็บรักษาหูรูดอาจไม่ปลอดภัยหรือไม่สามารถทำได้
ในกรณีดังกล่าว การผ่าตัดร่วมกับการมีถุงหน้าท้องถาวรอาจเป็นแนวทางที่เหมาะสมที่สุดเพื่อควบคุมโรคมะเร็งอย่างมีประสิทธิภาพ

Reversal Surgery (การผ่าตัดปิดถุงหน้าท้อง)

ผู้ป่วยที่มีถุงหน้าท้องชั่วคราวจำนวนมากสามารถเข้ารับการผ่าตัดปิดถุงหน้าท้องได้ภายหลัง เมื่อรอยต่อลำไส้หายดีและไม่มีข้อห้ามทางการแพทย์
ระยะเวลาที่เหมาะสมในการปิดถุงหน้าท้องแตกต่างกัน ตามการประเมินโดยแพทย์ และควรได้รับการประเมินโดยศัลยแพทย์ผู้ดูแล

ปัจจัยที่ช่วยเพิ่มโอกาสในการไม่ต้องมีถุงหน้าท้องถาวร

ในผู้ป่วยบางราย การรักษาก่อนผ่าตัด เช่น

• การฉายแสงร่วมกับยาเคมีบำบัด (Chemoradiation)
• Total Neoadjuvant Therapy (TNT)

เป้าหมายของการรักษาไม่ใช่เพียงการหลีกเลี่ยงถุงหน้าท้อง แต่คือการรักษามะเร็งให้ปลอดภัยและได้ผลดีที่สุดในระยะยาว
ในผู้ป่วยบางราย การมีถุงหน้าท้องถาวรอาจเป็นทางเลือกที่ปลอดภัยและเหมาะสมที่สุด ขณะที่ผู้ป่วยอีกจำนวนมากสามารถรักษาโดยไม่จำเป็นต้องมีถุงหน้าท้องถาวรได้
การประเมินโดยศัลยแพทย์ลำไส้ใหญ่และทวารหนักจะช่วยวางแผนการรักษาที่เหมาะสม

มะเร็งไส้ตรงจำเป็นต้องฉายแสงก่อนผ่าตัดหรือไม่ →
การเก็บรักษากล้ามเนื้อหูรูด (Sphincter Preservation) →

หลังผ่าตัดมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงต้องพักฟื้นนานไหม?

ระยะเวลาพักฟื้นหลังการผ่าตัดมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงของผู้ป่วยจะมีคาวมแตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับชนิดของการผ่าตัด ระยะของโรค โรคประจำตัว และการฟื้นตัวของร่างกาย
โดยทั่วไป ผู้ป่วยที่ได้รับการผ่าตัดผ่านกล้องอาจฟื้นตัวได้เร็วกว่าในผู้ป่วยที่เหมาะสม ขณะที่ผู้ป่วยบางรายอาจต้องใช้เวลาพักฟื้นนานขึ้นจากความซับซ้อนของโรคหรือภาวะแทรกซ้อนที่เกิดขึ้น

ERAS: แนวทางการดูแลหลังผ่าตัดสมัยใหม่

ปัจจุบันการดูแลผู้ป่วยหลังผ่าตัดลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงมักใช้แนวทาง Enhanced Recovery After Surgery (ERAS) ซึ่งเป็นโปรแกรมการดูแลแบบองค์รวมที่ครอบคลุมตั้งแต่ก่อนผ่าตัดจนถึงหลังผ่าตัด โดยมีเป้าหมายเพื่อลดความเครียดของร่างกายจากการผ่าตัด ส่งเสริมการฟื้นตัวให้เร็วขึ้น และลดภาวะแทรกซ้อน ข้อมูลจาก ERAS Society ซึ่งเป็นองค์กรผู้พัฒนาแนวทางนี้ระบุว่า เมื่อเทียบกับการดูแลแบบมาตรฐานเดิม การดูแลตามโปรโตคอล ERAS ในการผ่าตัดลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงช่วยลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนหลังผ่าตัดได้ประมาณ 48% และลดระยะเวลานอนโรงพยาบาลเฉลี่ยลงราว 2.5 วัน ในภาพรวมของประชากรผู้ป่วย
แนวทาง ERAS ครอบคลุมหลายด้าน เช่น การเริ่มเดินและรับประทานอาหารได้เร็วหลังผ่าตัด การควบคุมความปวดอย่างเหมาะสม และการลดการใช้สายระบายและสายน้ำเกลือที่ไม่จำเป็น

ต้องนอนโรงพยาบาลกี่วัน?

ระยะเวลานอนโรงพยาบาลขึ้นอยู่กับชนิดของการผ่าตัดและการฟื้นตัวของผู้ป่วย
โดยทั่วไป ผู้ป่วยมักพักรักษาตัวในโรงพยาบาลประมาณ 4-7 วัน หลังการผ่าตัด ทั้งนี้อาจสั้นหรือยาวกว่านี้ในผู้ป่วยบางราย

สามารถลุกเดินได้เมื่อไร?

ปัจจุบันแนวทางการดูแลหลังผ่าตัดสนับสนุนให้ผู้ป่วยเริ่มลุกนั่งและเดินได้เร็วที่สุดเท่าที่ปลอดภัย
ผู้ป่วยจำนวนมากสามารถเริ่มลุกเดินได้ภายใน 24 ชั่วโมงแรกหลังผ่าตัด ซึ่งอาจช่วยลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนบางประการและส่งเสริมการฟื้นตัว

สามารถรับประทานอาหารได้เมื่อไร?

แนวทางการดูแลผู้ป่วยในปัจจุบันมักสนับสนุนให้เริ่มรับประทานอาหารและน้ำได้เร็วขึ้นเมื่อแพทย์เห็นว่าปลอดภัย
ระยะเวลาที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับชนิดของการผ่าตัดและการทำงานของลำไส้หลังผ่าตัด

สามารถกลับไปทำงานได้เมื่อไร?

การกลับไปทำงานขึ้นอยู่กับลักษณะงานและการฟื้นตัวของผู้ป่วย

• งานออฟฟิศหรือกิจกรรมที่ใช้แรงน้อย อาจกลับไปทำได้ภายในไม่กี่สัปดาห์
• งานที่ต้องยกของหนักหรือใช้แรงมาก อาจต้องใช้เวลาพักฟื้นนานกว่า

แพทย์จะประเมินความพร้อมในการกลับไปทำงานเป็นรายบุคคล

สามารถออกกำลังกายได้เมื่อไร?

ในช่วงแรกหลังผ่าตัด ผู้ป่วยควรหลีกเลี่ยงการออกกำลังกายหนักและการยกของหนัก
โดยทั่วไปสามารถเริ่มเดินและเพิ่มกิจกรรมทางกายได้ตามลำดับ ส่วนการออกกำลังกายหนักควรเป็นไปตามคำแนะนำของแพทย์ผู้ดูแล

สิ่งสำคัญที่ควรรู้

เป้าหมายของการพักฟื้นหลังผ่าตัดไม่ใช่เพียงการหายจากแผลผ่าตัด แต่รวมถึงการกลับมารับประทานอาหาร ขับถ่าย และใช้ชีวิตประจำวันได้อย่างปลอดภัย
ผู้ป่วยแต่ละรายอาจใช้เวลาฟื้นตัวแตกต่างกัน ดังนั้นควรปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์และมาตรวจติดตามตามนัดอย่างสม่ำเสมอ

การผ่าตัดผ่านกล้องมะเร็งลำไส้ (Laparoscopic Surgery) →

ภาวะแทรกซ้อนที่อาจพบได้จากการผ่าตัดมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรง

1. ภาวะรอยต่อลำไส้รั่ว (Anastomotic Leak)

เป็นหนึ่งในภาวะแทรกซ้อนที่สำคัญของการผ่าตัดลำไส้ โดยเกิดจากการรั่วของรอยต่อลำไส้หลังผ่าตัด แม้จะพบไม่บ่อย แต่เป็นภาวะที่อาจมีความรุนแรงและจำเป็นต้องได้รับการดูแลรักษาอย่างใกล้ชิด

2. เลือดออก (Bleeding)

เลือดออกสามารถเกิดขึ้นได้ทั้งระหว่างและหลังการผ่าตัด ผู้ป่วยบางรายอาจต้องได้รับการรักษาเพิ่มเติมหรือการให้เลือด ขึ้นอยู่กับความรุนแรงของอาการ

3. การติดเชื้อแผลผ่าตัด (Surgical Site Infection)

อาจเกิดการติดเชื้อบริเวณแผลผ่าตัดหรือภายในช่องท้องได้ในผู้ป่วยบางราย ซึ่งอาจต้องได้รับยาปฏิชีวนะหรือการรักษาเพิ่มเติม

4. การบาดเจ็บต่ออวัยวะข้างเคียง (Organ Injury)

ในระหว่างการผ่าตัด อาจเกิดการบาดเจ็บต่ออวัยวะที่อยู่ใกล้เคียง เช่น ลำไส้เล็ก กระเพาะปัสสาวะ ท่อไต หรือหลอดเลือด ได้ในบางกรณี

5. การเปลี่ยนจากการผ่าตัดผ่านกล้องเป็นการผ่าตัดแบบเปิด (Conversion)

ในผู้ป่วยบางราย ศัลยแพทย์อาจพิจารณาเปลี่ยนจากการผ่าตัดผ่านกล้องเป็นการผ่าตัดแบบเปิด หากพบข้อจำกัดหรือสถานการณ์ที่อาจส่งผลต่อความปลอดภัยของผู้ป่วย
การเปลี่ยนวิธีผ่าตัดไม่ได้หมายความว่าการผ่าตัดล้มเหลว แต่เป็นการตัดสินใจเพื่อความปลอดภัยและผลการรักษาที่เหมาะสมที่สุด

6. ปัญหาการขับปัสสาวะ (Urinary Dysfunction)

ผู้ป่วยบางราย โดยเฉพาะผู้ที่ได้รับการผ่าตัดมะเร็งไส้ตรง อาจมีปัญหาเกี่ยวกับการขับปัสสาวะชั่วคราวหลังผ่าตัด

7. ปัญหาด้านสมรรถภาพทางเพศ (Sexual Dysfunction)

การผ่าตัดในอุ้งเชิงกรานอาจส่งผลต่อเส้นประสาทที่เกี่ยวข้องกับการทำงานทางเพศได้ในบางกรณี โดยเฉพาะการผ่าตัดมะเร็งไส้ตรง

8. ภาวะลำไส้อุดตันในระยะยาว (Bowel Obstruction)

หลังการผ่าตัดอาจเกิดพังผืดภายในช่องท้อง ซึ่งในบางรายอาจนำไปสู่ภาวะลำไส้อุดตันในอนาคตได้

9. ไส้เลื่อนบริเวณแผลผ่าตัด (Incisional Hernia)

ผู้ป่วยบางรายอาจเกิดไส้เลื่อนบริเวณแผลผ่าตัดในระยะยาว โดยความเสี่ยงขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ขนาดแผลผ่าตัด ภาวะอ้วน การสูบบุหรี่ และการหายของแผล

สิ่งสำคัญที่ควรรู้

ภาวะแทรกซ้อนเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นกับผู้ป่วยทุกคน และผู้ป่วยส่วนใหญ่สามารถฟื้นตัวได้ดีหลังการผ่าตัด
การประเมินก่อนผ่าตัด การวางแผนรักษาอย่างเหมาะสม และการดูแลหลังผ่าตัดอย่างใกล้ชิด มีส่วนสำคัญในการลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนและเพิ่มความปลอดภัยในการรักษา
การผ่าตัดทุกชนิดมีความเสี่ยงต่อภาวะแทรกซ้อน แต่การเลือกแนวทางรักษาที่เหมาะสมและการดูแลโดยทีมศัลยแพทย์ที่มีประสบการณ์ สามารถช่วยลดความเสี่ยงและเพิ่มความปลอดภัยในการรักษาได้

การติดตามหลังผ่าตัดมะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรง

แม้ว่าการผ่าตัดจะเป็นส่วนสำคัญของการรักษา แต่การติดตามผลหลังการรักษาก็มีความสำคัญไม่แพ้กัน การติดตามอย่างสม่ำเสมอช่วยประเมินการฟื้นตัว ตรวจหาการกลับเป็นซ้ำของโรค และค้นหาความผิดปกติที่อาจเกิดขึ้นในระยะยาว

การตรวจเลือด CEA

CEA (Carcinoembryonic Antigen) เป็นสารบ่งชี้มะเร็งที่ใช้ในการติดตามผู้ป่วยมะเร็งลำไส้หลังการรักษา การเปลี่ยนแปลงของระดับ CEA อาจช่วยให้แพทย์ประเมินแนวโน้มของโรคและพิจารณาการตรวจเพิ่มเติมในกรณีที่สงสัยการกลับเป็นซ้ำ อย่างไรก็ตาม ค่า CEA ไม่สามารถใช้วินิจฉัยการกลับเป็นซ้ำได้เพียงอย่างเดียว และจำเป็นต้องพิจารณาร่วมกับข้อมูลทางคลินิกและผลการตรวจอื่นๆ

การตรวจเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ (CT Scan)

CT Scan มีบทบาทสำคัญในการติดตามผู้ป่วยหลังการผ่าตัด โดยใช้ประเมินการกลับเป็นซ้ำของโรคหรือการกระจายของมะเร็งไปยังอวัยวะอื่น แผนการตรวจติดตามจะพิจารณาจากระยะของโรค ผลการรักษา และแนวทางเวชปฏิบัติที่เกี่ยวข้อง

การส่องกล้องลำไส้ใหญ่ (Colonoscopy)

ผู้ป่วยที่เคยเป็นมะเร็งลำไส้ยังคงมีความเสี่ยงต่อการเกิดติ่งเนื้อหรือมะเร็งลำไส้ในอนาคต การส่องกล้องลำไส้ใหญ่จึงเป็นส่วนสำคัญของการติดตามหลังการรักษา เพื่อค้นหาความผิดปกติในระยะเริ่มต้นและลดความเสี่ยงของการเกิดโรคซ้ำ

การส่องกล้องลำไส้ใหญ่ (Colonoscopy) →

Surveillance Program คืออะไร?

Surveillance Program คือแผนการติดตามผู้ป่วยหลังการรักษามะเร็ง ซึ่งประกอบด้วยการซักประวัติและตรวจร่างกาย การตรวจเลือด CEA การตรวจ CT Scan การส่องกล้องลำไส้ใหญ่ และการตรวจเพิ่มเติมตามความเหมาะสม
แผนการติดตามหลังการรักษาจะกำหนดตามระยะของโรค ผลการรักษา และแนวทางเวชปฏิบัติ โดยทั่วไปมีแนวทางดังนี้

การติดตามจะมีความเข้มข้นมากที่สุดในช่วง 5 ปีแรก เนื่องจากเป็นช่วงที่มีโอกาสเกิดการกลับเป็นซ้ำของโรคได้มากที่สุด

สิ่งสำคัญที่ควรรู้

ผู้ป่วยที่ได้รับการรักษามะเร็งลำไส้ใหญ่และลำไส้ตรงควรเข้ารับการติดตามตามนัดอย่างสม่ำเสมอ แม้จะไม่มีอาการผิดปกติ การตรวจติดตามอย่างต่อเนื่องช่วยเพิ่มโอกาสในการตรวจพบความผิดปกติในระยะเริ่มต้น และเป็นส่วนสำคัญของการดูแลรักษาระยะยาวหลังการผ่าตัด

การส่องกล้องลำไส้ใหญ่ (Colonoscopy) →

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการรักษาริดสีดวงด้วยเลเซอร์

และคลื่นความถี่วิทยุ (RFA)

ดูแลโดยศัลยแพทย์ลำไส้ใหญ่และทวารหนัก

ผู้ป่วยริดสีดวงทวารแต่ละรายมีลักษณะของโรคและความต้องการที่แตกต่างกัน การประเมินโดยศัลยแพทย์ลำไส้ใหญ่และทวารหนักจะช่วยเลือกแนวทางการรักษาที่เหมาะสม ไม่ว่าจะเป็นการรักษาแบบไม่ผ่าตัด การรัดยาง การผ่าตัดด้วยเลเซอร์ การรักษาด้วยคลื่นความถี่วิทยุ หรือการผ่าตัดตัดริดสีดวง
ผศ.นพ.ปุณวัฒน์ จันทรจำนง เป็นศัลยแพทย์ลำไส้ใหญ่และทวารหนัก และอาจารย์แพทย์ประจำคณะแพทยศาสตร์วชิรพยาบาล มีประสบการณ์ในการดูแลผู้ป่วยโรคลำไส้ใหญ่และทวารหนัก พร้อมทั้งมีผลงานวิจัย การฝึกอบรมจากต่างประเทศ และการมีส่วนร่วมในงานวิชาการด้านศัลยกรรมลำไส้ใหญ่และทวารหนักอย่างต่อเนื่อง

คุณวุฒิ

• ศัลยแพทย์เฉพาะทางด้านลำไส้ใหญ่และทวารหนัก
• ผู้ช่วยศาสตราจารย์ (Assistant Professor)
• อาจารย์แพทย์ คณะแพทยศาสตร์วชิรพยาบาล
• อาจารย์ผู้ฝึกอบรมแพทย์ประจำบ้านต่อยอดสาขาศัลยศาสตร์ลำไส้ใหญ่และทวารหนัก

ประสบการณ์วิชาการและการฝึกอบรมต่างประเทศ

• Memorial Sloan Kettering Cancer Center (USA)
• Seoul St. Mary's Hospital (South Korea)
• National Cancer Center East (Japan)
• Radiofrequency Ablation Training for Hemorrhoid Treatment, Cologne, Germany (2022)

ผลงานวิจัยและงานวิชาการ

• มีผลงานวิจัยเกี่ยวกับการรักษาริดสีดวงทวารด้วยคลื่นความถี่วิทยุ (Radiofrequency Ablation, RFA)
• ผู้เขียนและผู้ร่วมวิจัยในวารสารวิชาการทั้งในประเทศและต่างประเทศ
• ผู้ทรงคุณวุฒิพิจารณาบทความวิชาการ (Peer Reviewer)
• วิทยากรในการประชุมและหลักสูตรฝึกอบรมด้านศัลยกรรมลำไส้ใหญ่และทวารหนัก

ต้องการประเมินว่าจำเป็นต้องผ่าตัดหรือไม่?